چرا بعضی کودکان احساسات خود را سخت کنترل می‌کنند؟
تنظیم هیجان در کودکان یعنی چه؟
تنظیم هیجان به توانایی فرد برای شناخت، تحمل و مدیریت هیجان‌های خود گفته می‌شود. این مهارت به معنی حذف احساسات ناخوشایند نیست.
کودک ممکن است عصبانی، ناراحت یا مضطرب شود؛ هدف این نیست که چنین احساساتی را تجربه نکند، بلکه بتواند به مرور یاد بگیرد با آنها به شکل مؤثرتری برخورد کند.
چرا بعضی کودکان احساسات خود را سخت کنترل می‌کنند؟
توانایی تنظیم هیجان در کودکان به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله سن، رشد عصبی، ویژگی‌های فردی، تجربه‌های خانوادگی، محیط مدرسه و شیوه‌ای که کودک در طول زمان با احساسات خود برخورد کردن را یاد گرفته است.
بنابراین وقتی کودکی در تنظیم هیجان مشکل دارد، نباید فوراً یک علت واحد برای آن در نظر گرفت.
ارتباط تنظیم هیجان با اضطراب چیست؟
یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۶، ۳۷ مطالعه درباره تنظیم هیجان و اضطراب اجتماعی در کودکان و نوجوانان را بررسی کرده است.
نتایج نشان داد مشکلات تنظیم هیجان در کودکان و نوجوانان مبتلا به اضطراب اجتماعی بیشتر دیده می‌شود و استفاده از راهبردهای ناسازگارانه تنظیم هیجان با اضطراب اجتماعی ارتباط دارد. همچنین در برخی مطالعات، این ارتباط در طول زمان دوطرفه گزارش شده است.
راهبرد تنظیم هیجان ناسازگارانه یعنی چه؟
همه روش‌هایی که کودک برای کاهش ناراحتی خود استفاده می‌کند، الزاماً مفید نیستند.
برای مثال، ممکن است کودک:
- از موقعیت ناراحت‌کننده کاملاً فرار کند.
- احساس خود را سرکوب کند.
- مدام درباره یک اتفاق نگران‌کننده فکر کند.
- به خاطر احساس خود پرخاشگری کند.
- برای جلوگیری از ناراحتی، از فعالیت‌های مختلف اجتناب کند.
این رفتارها ممکن است در کوتاه‌مدت احساس ناخوشایند را کمتر کنند، اما اگر به الگوی ثابت تبدیل شوند، ممکن است در بلندمدت مشکلات بیشتری ایجاد کنند.
چطور به کودک کمک کنیم احساساتش را بشناسد؟
۱. احساس را نام‌گذاری کنید
گاهی کودک فقط می‌داند «حالم بد است» اما نمی‌داند ناراحت، عصبانی، ترسیده یا ناامید است.
والد می‌تواند به او کمک کند:
«فکر کنم خیلی ناراحت شدی چون دوستت باهات بازی نکرد.»
البته بهتر است به جای تحمیل احساس، از کودک نیز سؤال کنیم:
«فکر می‌کنی الان بیشتر ناراحتی یا عصبانی؟»
۲. احساس را از رفتار جدا کنید
داشتن احساس خشم اشکالی ندارد؛ اما زدن دیگران یا شکستن وسایل رفتاری است که باید درباره آن مرز مشخص وجود داشته باشد.
می‌توان گفت:
«عصبانی بودن اشکالی نداره، ولی زدن ممنوعه. بیا راه دیگه‌ای برای نشون دادن عصبانیت پیدا کنیم.»
۳. قبل از آموزش، آرام‌سازی کنید
وقتی کودک در اوج خشم یا اضطراب است، ممکن است آماده شنیدن توضیحات طولانی نباشد.
ابتدا باید به او کمک کرد شدت هیجان کاهش پیدا کند و بعد درباره اتفاق صحبت کرد.
آیا باید همیشه کودک را از ناراحتی نجات دهیم؟
نه.
اگر والدین دائماً تلاش کنند کودک هیچ ناراحتی، ناکامی یا نگرانی را تجربه نکند، ممکن است فرصت یادگیری مهارت مقابله با هیجان‌های دشوار را کاهش دهند.
هدف حمایت از کودک است، نه حذف تمام تجربه‌های ناخوشایند.
ذهن‌آگاهی می‌تواند به تنظیم هیجان کودکان کمک کند؟
شواهد جدید امیدوارکننده‌اند، اما باید با احتیاط تفسیر شوند.
یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۶ شامل ۱۱ کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده با بیش از ۱۲۰۰ نوجوان نشان داد مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی در مقایسه با گروه کنترل با بهبود تنظیم هیجان و کاهش برخی علائم اضطراب و افسردگی همراه بودند. با این حال، پژوهشگران بر نیاز به مطالعات بزرگ‌تر و با کیفیت بالاتر تأکید کرده‌اند.
یک تمرین ساده برای آموزش تنظیم هیجان
می‌توانید از مدل «توقف، نام‌گذاری، انتخاب» استفاده کنید:
- توقف: قبل از واکنش فوری چند لحظه مکث کن.
- نام‌گذاری: الان چه احساسی داری؟
- انتخاب: چه کاری می‌تواند به تو کمک کند بدون اینکه به خودت یا دیگری آسیب بزنی؟
این تمرین باید متناسب با سن کودک ساده‌سازی شود.
چه زمانی مشکل تنظیم هیجان نیازمند ارزیابی تخصصی است؟
اگر واکنش‌های هیجانی کودک بسیار شدید، مکرر یا طولانی باشند و در مدرسه، روابط خانوادگی، دوستی‌ها یا فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد کنند، بهتر است موضوع با روان‌شناس کودک و نوجوان بررسی شود.
همچنین اگر اضطراب، اجتناب اجتماعی، مشکلات خواب، افت تحصیلی یا رفتارهای پرخاشگرانه به شکل قابل‌توجهی همراه با این مسئله وجود داشته باشند، ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
آیا مشکل تنظیم هیجان به معنی وجود اختلال روان‌شناختی است؟
خیر.
هر کودکی ممکن است گاهی در کنترل احساسات خود مشکل داشته باشد. وجود یک رفتار یا یک ویژگی به‌تنهایی به معنی تشخیص اختلال روان‌شناختی نیست.
تشخیص نیازمند بررسی مجموعه علائم، شدت، مدت، شرایط رشدی و تأثیر آنها بر زندگی کودک است.
سؤالات متداول
چرا کودک من خیلی زود عصبانی می‌شود؟
دلایل مختلفی می‌توانند مطرح باشند؛ از ویژگی‌های فردی و مرحله رشد گرفته تا خستگی، فشار محیطی، مشکلات ارتباطی یا دشواری در تنظیم هیجان. برای تعیین علت باید شرایط کودک به صورت کلی بررسی شود.
چطور به کودک آموزش دهیم احساساتش را کنترل کند؟
به جای تلاش برای حذف احساسات، به کودک کمک کنید احساس خود را نام‌گذاری کند، رفتار مناسب و نامناسب را از هم جدا کند و راه‌های سالم‌تری برای واکنش پیدا کند.
آیا گریه کردن کودک بد است؟
خیر. گریه می‌تواند یکی از راه‌های ابراز هیجان باشد. مهم این است که کودک به مرور بتواند احساسات خود را بهتر بشناسد و در کنار آن مهارت‌های مقابله‌ای مناسب را یاد بگیرد.
آیا اضطراب اجتماعی با تنظیم هیجان ارتباط دارد؟
پژوهش‌های جدید ارتباط قابل‌توجهی میان دشواری‌های تنظیم هیجان و اضطراب اجتماعی در کودکان و نوجوانان نشان داده‌اند، اما این رابطه به معنی وجود یک علت واحد نیست.
جمع‌بندی
تنظیم هیجان مهارتی است که کودک به مرور یاد می‌گیرد. هدف تربیتی سالم این نیست که کودک هیچ‌وقت عصبانی، ناراحت یا مضطرب نشود؛ بلکه باید بتواند این احساسات را بشناسد و به تدریج پاسخ‌های سازگارانه‌تری برای آنها پیدا کند.
والدین با نام‌گذاری احساسات، پذیرش هیجان در کنار تعیین مرز رفتاری، الگوسازی و ایجاد فرصت برای حل مسئله می‌توانند به رشد این مهارت کمک کنند.
منابع تخصصی
- مرور نظام‌مند و فراتحلیل تنظیم هیجان و اضطراب اجتماعی در کودکان — بررسی ۳۷ مطالعه درباره رابطه تنظیم هیجان و اضطراب اجتماعی.
- فراتحلیل مداخلات ذهن‌آگاهی در نوجوانان — بررسی اثر مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی بر تنظیم هیجان و علائم اضطراب و افسردگی.
- فراتحلیل CBT اینترنتی برای اضطراب کودکان و نوجوانان — بررسی اثربخشی درمان شناختی‌رفتاری آنلاین و نقش حمایت درمانگر.
دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟در گفتگو ها شرکت کنید.