در روانشناسی، شکوفایی را قلۀ خوشبختی می‌دانند، جایی که بیشترین معنا را از زندگی‌مان دریافت می‌کنیم. از آن سو، افسردگی درۀ تیره‌بختی است، جایی که احساس ناامیدی و بی‌ارزشی می‌کنیم.

خمودگی، اما فرزند وسطی و فراموش‌شدۀ سلامت روان است که همه‌گیری کرونا باعث شده بیش از پیش به چشم بیاید.

ویژگی بارز خمودگی این است که علائم یک بیماری روانی را ندارد، اما تأثیراتش کمتر از آن نیست.

آدام گرنت، در این یادداشت، راه‌های شناسایی این احساس و شیوۀ مقابله با آن را بازگو می‌کند.

آدام گرنت روانشناس سازمانی در دانشکدۀ مدیریت دانشگاه پنسیلوانیاست. کتاب دوباره فکر کن: قدرت دانستن چیزهایی که نمی‌دانیم آخرین اثر اوست.

گرنت همچنین مجری پادکست تد با نام «زندگی کاری» (Work Life) است.

نه فرسودگی است نه افسردگی…

اوایل نمی‌فهمیدم علائمی که همه‌مان داشتیم نشانۀ چه هستند. دوستانم می‌گفتند تمرکزشان به‌هم ریخته است؛ همکارانم می‌گفتند با اینکه واکسن در راه است، سال ۲۰۲۱ اصلاً برایشان هیجان‌انگیز نیست؛ یکی از اعضای خانواده‌ام از بس فیلم «گنجینۀ ملی» را دیده صحنه‌هایش را حفظ شده ولی تا دیروقت بیدار می‌ماند تا باز هم تماشایش کند.

خودم هم، به‌جای اینکه مطابق معمول سر ساعت شش صبح بیدار شوم، تا هفت در رختخواب می‌ماندم.

نه، فرسودگی نبود، چون هنوز انرژی داشتیم؛ افسردگی نبود، چون ناامید نبودیم. فقط احساس بی‌لذتی و بی‌هدفی می‌کردیم.

از قرار معلوم، اسم این حالت خمودگی است. خمودگی یعنی احساس رکود و پوچی.

انگار دارید به‌زور زندگی می‌کنید و چشم‏اندازی به زندگی آینده‏تان ندارید؛ و شاید احساس غالب سال ۲۰۲۱ همین باشد.

همزمان با تلاش پزشکان برای درمان آثار طولانی‏مدت جسمی کرونا، خیلی از مردم مشغول دست و پنجه نرم‌کردن با آثار طولانی‌مدت روانی همه‌گیری کرونا هستند.

وقتی ترس و سوگ شدید سال قبل فروکش کرد، خیلی از ما آمادگی چنین حالتی را نداشتیم.

آن اوایل، در روزهای پر از شک و تردید همه‌گیری کرونا، احتمالاً سیستم تشخیص خطر مغزتان – که آمیگدال نام دارد- در وضعیت قرمز «حمله یا گریز» بود.

وقتی فهمیدید ماسک‌زدن به محافظت از ما کمک می‏کرده ولی شستن بسته‌های خریداری‌شده بی‌فایده بوده، احتمالاً روال‌هایی را پیش گرفتید که به کاهش ترستان کمک می‌کرد ولی همه‌گیری ادامه پیدا کرده است و وضعیت حاد دلهره به وضعیت مزمن خمودگی تبدیل شده است.

ما، در روانشناسی، سلامت روان را طیفی می‌دانیم که از افسردگی تا شکوفایی امتداد دارد.

شکوفایی قلۀ خوشبختی است. در آنجا قویاً احساس معنا و برتری دارید و فکر می‌کنید برای دیگران مهم هستید.

افسردگی درۀ تیره‌بختی است. در آنجا احساس ناامیدی، تمام‌شدگی و بی‌ارزشی می‌کنید.

خمودگی فرزند وسطی و فراموش‌شدۀ سلامت روان است. خلأ بین افسردگی و شکوفایی – یعنی نبود خوشبختی- است.

در این حالت، کسی علائم بیماری روانی ندارد ولی مظهر سلامت روان هم نیست و با تمام ظرفیت خود عمل نمی‌کند.

خمودگی انگیزه را ضعیف می‏کند، تمرکز را به هم می‌زند و احتمال کمتر کارکردن را سه برابر بیشتر می‌کند.

خمودگی از اختلال افسردگی عمده رایج‌تر است، و از برخی جهات عامل پرخطرتری برای ابتلا به بیماری روانی به شمار می‌رود.

نسبت به بی‌تفاوتی‌تان بی‌تفاوت هستید!

اصطلاح خمودگی را جامعه‌شناسی به نام کوری کیز ابداع کرد. او متوجه شد خیلی‌ها نه افسرده هستند نه در حال شکوفایی.

تحقیقات او نشان داده کسانی که بیش از همه احتمال دارد در دهۀ بعد به افسردگی عمده یا اختلالات اضطرابی مبتلا شوند کسانی نیستند که از الان علائم آن‌ها را دارند، بلکه کسانی‌اند که الان در حال خمودگی هستند.

شواهدی که اخیراً از کادر درمان کرونا در ایتالیا به دست آمده نیز نشان می‌دهد آن‌هایی که در بهار ۲۰۲۰ در حال خمودگی بودند سه برابر بیشتر از همکارانشان احتمال داشت به اختلال استرس پس از سانحه مبتلا شوند.

بخشی از خطر به این دلیل است که وقتی خموده هستید، متوجه تحلیل‌رفتن شادی و انگیزه‌تان نمی‌شوید. نمی‌فهمید که دارید به غار تنهایی می‌خزید و نسبت به بی‌تفاوتی‌تان بی‌تفاوت هستید.

وقتی رنج خود را تشخیص ندهید، به دنبال کمک هم نخواهید رفت.

حتی اگر خودتان هم احساس خمودگی نداشته نباشید، احتمالاً کسی را می‌شناسید که چنین حالتی داشته باشد.

شناخت این حالت می‌تواند به شما کمک کند تا به یاری او بشتابید.

گام اول؛ احساس خود را نامگذاری کنید

روانشناسان دریافته‌اند که یکی از بهترین راه‌ها برای مدیریت هیجانات نامگذاری آنهاست.

بهار سال گذشته که به‌خاطر همه‌گیری کرونا اضطراب شدیدی بر ما حاکم شده بود، مقاله‌ای که ناراحتی جمعی‌مان را با نام سوگ توصیف کرده بود تبدیل به پربازدیدترین مطلب در تاریخ نشریۀ هاروارد بیزینس ریویو شد.

همزمان با از دست دادن عزیزان‌مان، ما داغدار از دست‌رفتن روال عادی زندگی نیز بودیم.

«سوگ» کلمه‌ای آشنا برای توصیف تجربه‌ای بود که با آن ناآشنا بودیم. بیشتر ما، پیش از این، هیچ همه‌گیری جهانی‌ای را تجربه نکرده بودیم ولی تجربۀ فقدان داشتیم.

این نامگذاری به ما کمک کرد تا از تاب‌آوری گذشته‌مان درس بگیریم و به توانایی خودمان در مواجهه با سختی‌های کنونی باور پیدا کنیم.

هنوز برای درک علت خمودگی و نحوۀ درمان آن راه زیادی در پیش داریم ولی نامگذاری آن می‌تواند قدم اول باشد.

این کار غبار را از فضا می‌زداید و به ما کمک می‌کند دیدی روشن نسبت به این پدیده پیدا کنیم.

این کار به ما یادآوری می‌کند که تنها نیستیم و خمودگی دردی رایج و مشترک است.

حالتان چطور است؟

خمودگی می‌تواند پاسخی مناسب به سؤال «حالت چطور است؟» نیز باشد. تصور کنید، به‌جای گفتن «حالم عالی است!» یا «خوبم»، بگوییم «واقعیت این است که در حال خمودگی هستم».

این پاسخ می‌تواند نقطۀ مقابل خوبی برای مثبت گرایی – یعنی فشار جامعه برای همیشه حال خوبی داشتن- باشد و ناخوشایندی آن را به‏خوبی نشان دهد.

وقتی خمودگی را به دایرۀ واژگان‌تان اضافه می‌کنید، متوجه می‌شوید که در اطراف‌تان به‌وفور دیده می‌شود؛ وقتی در حال قدم‌زدن عصرگاهی هستید و احساس ناامیدی می‌کنید، در صدای فرزندان‌تان وقتی از آن‌ها دربارۀ مدرسۀ آنلاین سؤال می‌پرسید و…

تابستان گذشته، روزنامه‌نگاری به نام دافنه کی. لی توییتی منتشر کرد دربارۀ یک اصطلاح چینی که ترجمۀ آن می‌شود «شب‏زنده‏داری انتقام‏جویانه».

او توضیح داد که منظور از این اصطلاح این است که شب‌ها تا دیروقت بیدار بمانید تا آزادی از دست‌رفته‌تان در طول روز را بازیابید.

به نظر من، این کار بیشتر از آنکه تلافی از دست دادن کنترل در طول روز باشد، نوعی مبارزه با خمودگی است.

هدف از این کار جست‌وجوی خوشی در شبی دلگیر، جست‌وجوی ارتباط در اوج تنهایی، یا جست‌وجوی هدف و معنا به هنگام همه‌گیری طولانی یک بیماری است.

غرقگی پادزهر خمودگی است

برای درمان خمودگی چه کاری می‌توانیم بکنیم؟ مفهومی به نام «غرقگی» می‌تواند پادزهر خمودگی باشد.

غرقگی حالتی گذراست که در آن جذب یک چالش جدی یا پیوندی موقت می‌شوید به‌طوری که متوجه زمان، مکان و خودتان نمی‌شوید.

در روزهای اول همه‌گیری کرونا، غرقگی بهترین نشانۀ احساس خوشبختی افراد بود، نه چیزهایی مثل خوش‌بینی یا بهشیاری.

کسانی که بیشتر غرق پروژه‌های‌شان می‌شدند کمتر به خمودگی دچار می‌شدند و شادکامی‌ای را که پیش از همه‌گیری کرونا داشتند حفظ می‌کردند.

انجام بازی کلمات در اول صبح مرا به حالت غرقگی می‌برد.

گاهی فیلم‌دیدن زیاد در آخر شب هم چنین اثری دارد؛ آدم را وارد داستان فیلم می‌کند به‌طوری که احساس می‌کنید با شخصیت‌ها در ارتباطید و نگران حال و احوالشان هستید.

یافتن چالش‌های جدید، تجربیات لذت‌بخش و کارهای مهم، همگی، جز راهکارهای مقابله با خمودگی به شمار می‌روند، ولی وقتی تمرکز نداشته باشید، بعید است بتوانید غرقگی را تجربه کنید.

این مشکلی است که قبل از همه‌گیری کرونا هم وجود داشت، یعنی وقتی آدم‌ها از روی عادت ایمیل‌شان را ۷۴ بار در روز چک می‏کردند و هر ۱۰ دقیقه یک بار تمرکزشان را از کاری به کاری دیگر معطوف می‏کردند.

در سالی که گذشت، مشکل دیگری که خیلی‌هایمان داشتیم این بود که فرزندان‌مان در خانه، همکاران‌مان از اقصی نقاط جهان و رئیس‌های‌مان دم به دقیقه تمرکزمان را به هم می‌زدند و در کارمان وقفه ایجاد می‌کردند.

ای…!

توجه تکه‌تکهْ دشمن جذب‌شدن به کار و موفقیت در آن است. از هر ۱۰۰ نفر، فقط دو یا سه نفر می‌توانند همزمان رانندگی کنند و اطلاعاتی را نیز به خاطر بسپارند، بدون آنکه عملکردشان حداقل در یکی از این کارها آسیب ببیند.

این رایانه‌ها هستند که برای پردازش موازی ساخته شده‌اند.

انسان‌ها در پردازش نوبتی بهتر عمل می‌کنند.

نگذارید در کارتان وقفه ایجاد شود

این یعنی لازم است حدود مشخص کنیم.

چند سال قبل، یکی از ۵۰۰ شرکت برتر امریکا سیاست ساده و جدیدی را در هند اعمال کرد: در روزهای سه‌شنبه، پنج‌شنبه و جمعه قبل از ظهر نباید هیچ وقفه‌ای در کار ایجاد می‌شد.

وقتی خود مهندسان این حدود را اعمال می‌کردند، بهره‌وری ۴۷ درصد از آن‌ها بالاتر از میانگین می‌رفت ولی وقتی خود شرکت این را به‌عنوان سیاست رسمی اعمال می‌کرد، ۶۵ درصد از کارکنان بهره‌وری بالاتر از میانگین به دست می‌آوردند.

کار بیشتر صرفاً باعث بهترشدن عملکرد شغلی نمی‌شود؛ ما می‌دانیم که مهم‌ترین عامل برای لذت و انگیزش در زندگی روزمره داشتن احساس پیشرفت است.

گمان نمی‏‌کنم سه‏‌شنبه‌ها، پنج‌شنبه‌ها و جمعه‌ها قبل از ظهر جادویی رخ دهد.

درسی که از این ایدۀ ساده می‌توان گرفت این است که زمان بدون وقفه گنجی است که باید از آن محافظت شود.

این کار جلوی حواس‌پرتی را می‌گیرد و به ما اجازه می‌دهد تمرکز کنیم. تجاربی که همۀ حواس ما را درگیر می‌کنند به ما آرامش می‌دهند.

بر اهداف کوچک تمرکز کنید

همه‌گیری جهانی کرونا شکست بزرگی بود.

برای مبارزه با خمودگی، سعی کنید از پیروزی‌های کوچک شروع کنید، مثلاً مجرم یک داستان پلیسی را شناسایی کنید یا بازی کلمات انجام دهید.

یکی از آسان‌ترین راه‌های رسیدن به تجربۀ غرقگی انجام کاری است که سختی آن با مهارت شما در یک سطح است: چالشی که باعث می‌شود مهارت‌های‌تان را به کار بیندازید و عزم‌تان را جزم کنید.

پس، روزانه وقتی را مشخص کنید و بر چالشی که برای‌تان مهم است تمرکز کنید، پروژه‌ای جالب، هدفی ارزشمند، یا گفت‌وگویی سودمند.

گاهی برای بازیابی انرژی و اشتیاقی که طی این ماه‌ها از دست داده‌اید تنها چند قدم کوچک لازم است.

خمودگی صرفاً در ذهن ما نیست، بلکه در موقعیت ما نیز وجود دارد.

با معالجات جزئی نمی‌توانید یک فرهنگ بیمار را درمان کنید.

ما در دنیایی زندگی می‌کنیم که مشکلات جسمی را عادی می‌انگارد ولی به مشکلات سلامت روان انواع و اقسام انگ‌ها را می‌زند.

اکنون که داریم وارد جهان پس از کرونا می‌شویم، وقتش است که در برداشت خود از سلامت روان و خوشبختی هم بازنگری کنیم.

«افسرده‌نبودن» به معنی مشکل‌نداشتن نیست.

«فرسودگی نداشتن» هم به معنی پرانرژی‌بودن نیست.

با اذعان به اینکه خیلی از ما در حال خمودگی هستیم، می‌توانیم شروع به حرف‌زدن کنیم تا ناامیدی را خاموش و راه‌مان را به بیرون این خلأ باز کنیم.

پژوهشگران “مایو کلینیک” سعی دارند با کمک یک الگوریتم جدید مبتنی بر هوش مصنوعی، به درمان بیماری‌های روانی و آسیب‌های مغزی بپردازند.

تحریک الکتریکی مغز در حال حاضر امکان درمان را برای میلیون‌ها نفر از افراد مبتلا به صرع و اختلالات حرکتی مانند پارکینسون گسترش می‌دهد.

تحریک الکتریکی در آینده ممکن است به درمان افراد مبتلا به بیماری‌های روانی و آسیب‌های مستقیم مغزی مانند سکته کمک کند.

با وجود این، بررسی نحوه تعامل شبکه‌های مغزی با یکدیگر، کار پیچیده‌ای است. شبکه‌های مغزی را می‌توان با ارائه پالس‌های کوتاه جریان الکتریکی در یک ناحیه از مغز بیمار و در عین حال اندازه‌گیری پاسخ‌های ولتاژ در نواحی دیگر، مورد بررسی قرار داد. در اصل، باید بتوان ساختار شبکه‌های مغزی را از این داده‌ها استنباط کرد.

این کار با استفاده از داده‌های جهان واقعی، دشوار است زیرا سیگنال‌های ثبت‌شده، پیچیده هستند و تنها می‌توان اندازه‌گیری‌های محدودی را انجام داد.

پژوهشگران “مایو کلینیک” (Mayo Clinic) برای کنترل این مشکل، مجموعه‌ای از نمونه‌ها و دیدگاه‌ها را ایجاد کردند که مقایسه اثرات تحریک الکتریکی بر مغز را ساده می‌کند.

از آنجا که یک روش ریاضی برای توصیف نحوه همگرایی ورودی‌ها در نواحی مغز انسان وجود نداشت.

این گروه پژوهشی با یک متخصص بین‌المللی الگوریتم های هوش مصنوعی همکاری کرد تا الگوریتم‌ جدیدی موسوم به “شناسایی منحنی مشخصات پایه” (Basis Profile Curve Identification) را ایجاد کند.

الکتروکورتیکوگرافی

در این پژوهش، از یک الکترود “الکتروکورتیکوگرافی” (Electrocorticographic) برای تعیین تشنج و نقشه‌برداری از مغز یک بیمار مبتلا به تومور مغزی پیش از برداشتن تومور او استفاده شد.

“کای میلر” (Kai Miller)، پژوهشگر ارشد این پروژه گفت: یافته‌های ما نشان می‌دهد که این الگوریتم جدید ممکن است به ما کمک کند تا بفهمیم کدام نواحی مغز مستقیما با یکدیگر در تعامل قرار دارند.

این موضوع به نوبه خود ممکن است به تعیین محل قرارگیری الکترودهای دستگاه‌های تحریک‌کننده‌ای که برای درمان بیماری‌های مغزی به کار می‌روند، کمک کند.

با ظهور فناوری جدید، این نوع الگوریتم ممکن است به ما در درمان بهتر بیماران مبتلا به صرع، اختلالات حرکتی مانند پارکینسون و بیماری‌های روانی مانند وسواس و افسردگی کمک کند.

“کلاوس روبرت مولر” (Klaus-Robert Mueller)، از پژوهشگران این پروژه گفت: داده‌های عصبی به دست آمده تا به امروز، شاید چالش‌برانگیزترین و هیجان‌انگیزترین داده‌ها برای پژوهشگران هوش مصنوعی در جهت مدل‌سازی باشند.

وجهِ مشترکِ مهاتما گاندی و توماس ادیسون چیست؟

اگر خوانندۀ محترم فرصت کرده باشند حدودِ پنجاه زندگی نامه از کار آفرینان، دانشمندان، هنرمندان و سیاست­‌مداران را مطالعه کرده باشند، احتمالاً به این نتیجه رسیده باشند:

آنهایی که در حرفۀ خود موفق بوده‌­اند و دستاوردی از خود به جای گذاشته‌­اند، از درک روانشناسانۀ عمیق تری از انسان برخوردار بوده‌­اند.

به عنوان مثال، وجهِ مشترکِ مهاتما گاندی و توماس ادیسون چیست؟

در میانِ خصلت های گوناگون، آنها با تلاش فراوان و رفتارهای با ثبات، اعتمادِ مخاطبان را جلب کرده بودند.

حتی اگر گاندی، بیست درصد از سخنانش بر اساس دروغ، فریب، وارونه جلوه دادن و کتمانِ حقیقت بود، نمی­‌توانست به اهداف خود رسیده و جایگاهِ مثبت و ویژه ای در تحولات قرن بیستم به دست آورد.

درکانونی که روانشناسی اندیشه و عمل خود را دقیق نشان می دهد، کانون اختلاف است.

اختلاف و تضاد میان انسان‌­ها، نهادها و دولت‌­ها امری طبیعی است اما روشِ حل اختلافاست که درون ها را رو نمایی می­‌کند. 

در اختلاف و روش حل اختلاف است که انسان­‌ها شناخته می شوند، باطن آن ها کشف و تناقضات میان ظاهر و باطن بروز می کند.

وقتی از ده جملۀ یک فرد، یازده جملۀ آن ناصحیح، غیرواقعی و تحریف شده باشد طبعاً طی زمان و با تشخیص مخاطب، اعتماد شکل نمی‌­گیرد. 

روانِ یک انسان سالم، راستگویی و احترام را می طلبد.

درکِ دقیق از خود و از اختلاف، هم fact می خواهد و هم روانشناسی انصاف و به خود راست گفتن و دقت در کلام. 

اصولاً نحوۀ حرف زدن خود دریایی از هنر است و باطن را ظاهر می کند.

روانشناسی صدق/راستگویی از حکمرانی گرفته تا وزارت تا ستون ­نویسی تا یک تصادف ساده رانندگی مصداق دارد.

عدم صدق/فقدان راستگویی، تاریخ مهلت دارد. 

یکی از فرازهای بسیار جذابِ سفرنامه هایی که به خاورمیانه مربوط می شود این است که نویسندگان نقل می کنند: آنها بدون دلیل و بدون حتی اینکه ضروری باشد، دروغ می گویند. 

به گفتۀ یکی از فلاسفۀ بزرگ امروز ایران، کلِ طبیعت و خلقت بر یک ستون بنا شده است: ستونِ صدق.

وارونه جلوه دادن مسایل و فقط ده درصد از حقیقت را گفتن نشانۀ روانشناسی ناسالم است و ادراک، آگاهی و تشخیصِ طرفِ مقابل را نادیده گرفتن.

یکی از دقیق ترین تعاریفی که از مفهومِ قدرت شده این است: فردی و سیستمی خوب قدرت را درک می کند که محدودیت های آن را بشناسد.

به عبارت دیگر، ظرفیت خود را دقیق محک بزند، با fact نظر بدهد، شفاف بداند چه مقدور است و چه مقدور نیست.

از آنچه که هست خود را بزرگتر نبیند و خود را آنچه نیست نشان ندهد.

گزاف نگوید، متورم سخن نگوید، طرف خود را نه دست کم بگیرد و نه بزرگ جلوه دهد.

منصف باشد و جایگاه دقیق خود را تشخیص دهد. 

رسانه ها هم با راست گویی اعتبار پیدا می کنند.

گفته می شود 99 درصد از آنچه BBC می گوید عین حقیقت است ولی در آن یک درصد باقی‌مانده کهکشانی از پیچیدگی ها و رازها نهفته است.

بی دلیل نیست که برنامۀ Hard Talk در BBC حدود 450 میلیون نفر بیننده در سطح جهانی دارد.

در مهر 1350، شش هزار فعال سیاسی در زندان ها نگهداری شدند تا جشن های 2500 ساله برگزار شده و قدرت ایران به نمایش گذاشته شود.

این در حالی بود که 55 درصد از بانوان کشور حتی سوادِ خواندن و نوشتن را نداشتند.

120 پروازِ هواپیمای باربری نظامی در طول 6 روز از پاریس به شیراز و محلِ برگزاری جشن ها ، مواد غذایی فرانسوی منتقل کردند در حالی که در همین مقطع، آب شُرب شش هزار روستا در کشور با تانکر تامین می شد.

این توهّم از خود و قدرت خود و جایگاه خود، هفت سال بیشتر دوام نیاورد و قاعدتاً به این صورت، قانون طبیعت با گفتارها و رفتارهای غیر متوازن برخورد کرد.

وقتی فردی بیست سال سردبیر یک نشریه باشد یا بیست سال رئیس یک دانشکده باشد یا بیست سال رئیس یک شرکت دولتی باشد یا بیست شغلِ متفاوت ولی هم زمان داشته باشد، خود به خود با روانشناسی منفی، محاسبات ذهنی منفی و تضادهای ناخوشایند زیر مجموعه های خود مواجه می شود.

اگر در مباحثه های فکری، فردی به دیگری بگوید: شما سواد ندارید، خود به خود با این کلمات طرف مقابل را به نزاع، بدبینی و کدورت دعوت می کند.

این در حالی است که می توانست بگوید: شما احتمالاً اطلاعات کافی ندارید یا اجازه دهید من از یک منظر دیگر به این موضوع بپردازم.

هیچ انسانی دوست ندارد به او بگویند شما نادان و بی سواد هستید.

شاید خوانندۀ محترم، الفاظ و رفتار رد و بدل شده بعد از یک حادثۀ رانندگی را شنیده و دیده باشند.

اگر به ما روانشناسی سالمِ انسان آموزش داده شود، به یک فوتبالیستِ معروف جهانی زمانی که با او اختلاف فکر یا روش داریم، دشنام نمی دهیم.

اگر به ما روانشناسی سالمِ انسان آموزش داده شود، به فردی که تازه فوت شده هر آنچه که می خواهیم نمی گوییم و نسبت نمی دهیم.

دشنام به طرفِ مقابل فقط اختلاف را پیچیده تر و طولانی تر می کند.

در شاخۀ روانشناختی علمِ روابط بین الملل، بحثی تحتِ عنوان مطالعاتِ شناختی (Cognitive Studies) وجود دارد که به شناختِ ساز و کار ذهنی و رفتاری رهبران جهان از طریق “تحلیل محتوا” می پردازد: به این صورت کهاین فرد از کدام واژه ها بیشتر استفاده می کند، اصولاً دایرۀ واژگانِ او چقدر گسترده است، چگونه مسائل و اختلافات را تعریف می کند، کدام مسائل را صریح می گوید، کدام مسائل را مبهم پاسخ می‌­دهد و از کدام طفره می رود.

شاید خوانندۀ محترم ملاحظه کرده باشند که در برخی روزنامه ها و وبسایت ها، افرادی هستند که مثلاً طی یک ماه در مورد بیست موضوع مختلف قلم فرسایی می کنند.

ساده ترین استنباط از درون ذهنِ فردی که در بیست موضوع نامرتبط سخن می گوید و یا متن می نویسد، پراکندگی ذهن و فقدان تخصص است.

چطور می شود در جهان امروز هم متخصصِ ادبیات فارسی بود و هم فیلسوف بود، هم متخصصِ برجام و سیاست خارجی بود، هم متخصصِ ریشه های کم آبی بود و هم آیندۀ سیاسی عربستان؟

اگر فردی در حوزۀ خاصی نظر دهد و قلم فرسایی کند، احترام و اعتماد مخاطب را جلب می کند و طی زمان، سرمایه ای اجتماعی بنا می کند.

در هیچ کجای دنیا، اگر فردی به عارضۀ قلبی دچارشود سراغ یک صنعتگر نمی رود و اگر گروهی بخواهند عمارتی را بسازند نظر یک پزشکِ گوش و حلق و بینی را نمی پرسند. 

تفاوت میان سنگاپور و عراق در این است که در اولی، رشته های علوم انسانی همانند مهندسی و پزشکی به شدت تخصصی شده‌­اند. 

اگر فردی طی یک ربع قرن زحمت کشیده و در ادبیاتِ چینی سررشته پیدا کرده باشد، دیگردر مورد سیاست خارجی آمریکا اظهار نظر نمی­‌کند، و اگر شخصی با 30 سال زحمت مداوم متخصص اقتصاد چین شده در مورد نیاتِ رهبران عربستان قلم نمی زند و آسمان و ریسمان نمی­‌کند.

عربستان شناسی یک تخصص است و چند دهه زحمت فکری و تعاملی می­‌طلبد. نه تنها فرد باید صدها کتاب و سند و مقاله بخواند، بلکه باید با ده‌ها فردِ متخصصِ عربستان، سال‌ها تعامل کند تا به یک “استنباط” برسد.

با تَورُقِ وبسایت ها و گپ های دوستانه در تحریریه نمی توان متخصص شد.

چنین افرادی نه تنها طی زمان اعتباری کسب نمی­‌کنند بلکه به مراتب مهم تر، عملکرد آن­ها حاکی از فقدان درک روانشناسی مخاطب است.

شاید بتوان با مطالعۀ متون دموکراسی که بالغ بر پانصد کتاب می شود ادعا کرد که روانشناسی سیاسی در کانون دموکراسی است.

به عنوان نمونه، در حالی که منافعِ اقتصادی و سیاسی قدرتمندان در این کشورهای دموکراتیک سرجای خود باقی می ماند ولی با انتخابات دوره‌­ای، روسای جمهور و نخست وزیران مرتب تغییر می کنند و بعد رای دهندگان، احساس آزادی، حقِ انتخاب، توان تغییر شخصیت های سیاسی و بالاخره رضایت روانی می کنند یعنی هم زمانیِ حفظ منافع و گردشِ قدرت.

نمونۀ بارز این بحث، دست نخوردن بودجه و قراردادهای نظامی وزارت دفاع آمریکا طی بیست سال گذشته علی رغم انتخاب طیفی از روسای جمهورِ چپ و راست در آن کشور است.

شاید انتخابات رقابتی و آزاد، پیچیده ترین  Application روانشناسی در سیاست باشد.

اگر وجهِ مشترکِ ژاپن، سنگاپور، دانمارک و نروژ را بخواهیم استخراج کنیم شاید بتوانیم صرفاً به دو واژه متوسل شویم: صدق و احترام. صدق و احترام اوج روانشناسی سالم است. 

وقتی در یک جامعه تعامل بر اساس صدق و احترام نباشد، افراد با گوشه نشینی واکنش نشان می‌­دهند و به تعبیر جامعه شناسان اجتماع ذره ای شکل می گیرد (Atomization of Society).

سنگاپور کشوری است با مساحت تهران، بدون منابع طبیعی و با جمعیت بومی حدود چهار میلیون نفر ولی در عین حال، تولید ناخالص ملی آن با ایران تقریباً برابری می کند.

سنگاپور کشوری دموکراتیک نیست ولی شفافیت و قاعده­‌مندی آن احترام جهان را جلب کرده است.

سنگاپور در 40 کشور سفارت دارد ولی 80 کشور ضرورت دایر کردن سفارتخانه در آن کشور را احساس کرده­‌اند.

عملکردِ شفافِ سنگاپور باعث شده این کشور در عموم شاخص های رشد و توسعه اقتصادی از جمله محیط زیست جزء ده کشور اول جهان باشد.

ویتنام نیز پای خود را جای پای سنگاپور گذاشته و توانسته با شفافیت و قاعده­‌مندی نسبت به خود، هویت خود، تاریخ خود، دارایی های خود، ظرفیت خود و واقعیت های خود با جمعیتی صد میلیون نفری و جغرافیایی کوچک قدم های شگفت انگیزی بردارد و احترامِ آسیایی ها و غیر آسیایی ها را جلب کند.

اما چرا روانشناسی در جامعۀ ما از حکمرانی گرفته تا وضعیتِ رانندگی، حضورِ بسیار کم رنگی دارد؟

یک پاسخِ علمی ( و در راستای مطالعات فعلی این نویسنده پیرامونِ ریشه های روانشناسانه اقتدارگرایی) به “محتویات ناخودآگاه” ما ارتباط دارد.

به عبارتی دیگر، در صندوقچه ناخودآگاه ما چه آموزه هایی انباشته شده است؟

گفته می شود 90 درصد ریشۀ افکار و رفتار آدمی در ناخودآگاه اوست یعنی در مورد 90 درصد آنچه می گوید و رفتار می کند، خیلی فکر نمی کند بلکه ناخودآگاه او قبلاً برنامه ریزی وذخیره شده است (Pre-Programming). روانشناس کارل یونگ می گوید: به میزانی که انسان ناخودآگاه را آگاه کند، مدیریت زندگی خود را به دست خواهد گرفت.

در غیر اینصورت، اسم آنچه که اتفاق می افتد را سرنوشت می گذارد.

در یک کشور، چراغ قرمز یعنی توقف تا زمانی که سبز شود.

در کشوری دیگر چراغ قرمز یعنی اگر خودرویی نیست باید رد شد.

هر دو رفتار تابع ناخودآگاه است. هر دو رفتار در اثر یادگیری از محیط است، حال جامعه باشد یا رسانه ها یا خانواده یا فضاهای آموزشی.

هزاران واکنش و رفتار انسان ها به مسائل مختلف مانند مثال چراغ قرمز است: ناخودآگاه افراد پر می شود از افکار و رفتارهای برگرفته از محیط که در شرایط مختلف بروز و ظهور می‌­کنند. 

ناخودآگاه کمتر و آگاهی بیشتر به این معنا خواهد بود که انسان بر افکار و رفتارش کنترل و مدیریت دارد. به میزانی که تناسب ناخودآگاه و آگاه به نفع دومی باشد، مدنیت و عقلانیت رشد می کند.

وقتی کنترل نیست، احساسات، عصبانیت، عقده­‌ها، کمبودها و هیجان­‌ها با انباشته­‌های ناخودآگاه همراه و هم آواز می­‌شوند.

از همین منظر است که آرنولد توین­بی (َArnold Toynbee) سخنی عمیق دارد و اظهار می‌­دارد: که مهمترین وظیفۀ یک سیستم، عقلانی کردن ناخودآگاه است.

یعنی اگر هم قرار است ناخودآگاه فکر کند و عمل کند، حداقل با آموزش و محیط سالم، عقلانی و منطقی عمل کند.

اگر ستون‌­نویسی در بیستِ موضوع متفاوت قلم می­‌زند دستِ خودش نیست.

آنقدر جامعه غیر تخصصی است و آنقدر افراد بی‌­تفاوت هستند که او حتی می­‌تواند در پنجاه موضوع نظر دهد.

جامعه در ناخودآگاه خود پذیرفته است. اگر فردی می­‌تواند بیست شغل دولتی داشته باشد به این دلیل است که ناخودآگاه جامعه آن را طبیعی می‌­داند.

ولی در آلمان ناخودآگاه جامعه اجازه نمی­‌دهد.

اگر در سنگاپور فردی زباله پرت کند همه به او بد نگاه می­‌کنند چون در خانواده، مدرسه، رسانه­‌ها و فضای عمومی آموخته‌­اند و در ناخودآگاه آنها نقش بسته که این کارِ پسندیده‌­ای نیست.

آموزش روان شناسانۀ عقلانیت و مدنیت، کار سهلی نیست.

اگر در خانواده، مدرسه، رسانه‌­ها و فضاهای عمومی، این نوع آموزش­ها بروز و ظهور محدودی داشته باشند طبعا نباید انتظار ناخودآگاه مدنی و عقلانی داشت.

به همین دلیل است که بعضی، ثروتشان ده‌ها برابر می­‌شود ولی نحوۀ صحبت کردن، غذا خوردن، لباس پوشیدن، فکر کردن و قضاوت کردن آنها به ندرت تغییر می­‌کند چون پولِ فراوان هم چنان در خدمتِ ناخودآگاه سابق عمل می­‌کند. 

مدتی قبل، این نویسنده در ردیفِ اول پشت یک چراغ قرمز در تهران توقف کرده بود.

هنوز حتی سه ثانیه از سبز شدن چراغ قرمز نگذشته بود که رانندۀ یک خودروی بسیارلوکس چند میلیاردی از پشت فریاد زد: “بی شرف­ها برین دیگه”.

از قضا در چراغ قرمز بعدی به صورت موازی در کنار او قرار گرفتم.

بعد از چند رفت و برگشت کلی متوجه شدم لغت “بی شرف” وردِ زبان اوست وبی اختیار استفاده می شود و با تعریفِ متعارفِ جامعه ازاین واژه بسیار متفاوت است.

ثروتِ او بیشتر به مصرف انجامیده است تا ادراک و ناخودآگاه جدید و مدنی.

حتی زندگی در یک کشور شرقی هم نتوانسته او را تغییر دهد زیرا در ادبیاتِ شرقی گفته می شود: سفر در زمان و مکان، معنی نمی آورد بلکه سفرِ درون، مَعّیت را ممکن می سازد.

آموزشِ ناخودآگاه مدنی و عقلانی که به صورت عادات مثبت عمل کنند چالش سهمگینی برای خانواده­‌ها، جوامع و دولت­هاست.

این نوع ناخودآگاه نیازمند  نگاهی درازمدت به زندگی است. زندگی باید جدی و برگرفته از فکر و اندیشه و کتاب باشد. 

فرهنگ شفاهی خیلی کارساز نیست. ناخودآگاه عقلانی با کتاب خوانی رابطۀ مستقیم و کیفی دارد. چه کسانی بیشتر کتاب می­‌خوانند؟

آنهایی که احساس نیاز کنند تا ناخودآگاه خود را غنی تر و متحول کنند. تعریف کوتاه مدت و بساز بفروشی از زندگی با ناخودآگاه معقول سازگار نیست. 

وضعیت فعلی اندونزی، چین، ویتنام و سنگاپور نشان می‌­دهد دولت نقش کانونی در تحول ناخودآگاه دارد که با ثباتِ اقتصادی و روابط گستردۀ بین المللی تسهیل می­‌شود.

این تحلیل به معنای بی­‌نقص بودن دانمارک و سوییس نیست بلکه بحث پیرامون نسبت و شدت است.

یعنی دراین کشورها، درصد ناخودآگاه نامعقول 20-10 درصد است.

در جوامعی که ناخودآگاه معقول 20-10 درصد باشد، روانشناسی اندیشه و عمل پرورش نمی­‌یابد.

نویسنده: محمود سریع القلم

محققان دانشگاه کینگز لندن در مطالعه اخیرشان پس از بررسی‌هایی که بر روی مغز انجام دادند از ارتباط میان لرزش الکتریکی(electrical tremors) و سلامت روان خبر دادند.

به نقل از تی ان، نتایج مطالعه جدید محققان انگلیسی حاکی از آن است که  “لرزش‌های الکتریکی” مغزی می‌تواند اطلاعاتی درباره سلامت روان فرد ارائه دهد.

لرزش یا رعشه(Tremor)

به حرکاتی غیرارادی و پاتولوژیک در ماهیچه‌های بدن گفته می‌شود که حالتی نسبتاً ریتمی و نوسانی دارند.

به گفته محققان پاسخ‌های نامنظم مغز در هنگام انجام برخی وظایف چالش برانگیز و اشتباهات می‌تواند کلیدی برای درک ارتباط مشترک بین طیف وسیعی از رفتارهای غیرعادی و بیماری‌های روانی و اختلالات شناختی باشد.

محققان طی این مطالعه با استفاده از نوار مغزی به بررسی لرزش‌های الکتریکی کوتاه پراختند.

با جمع‌آوری یافته‌های حاصل از مطالعات، آنها دریافتند که امواج مغزی که به عنوان “فعالیت تتا” (theta activity) شناخته می‌شود.

در افراد مبتلا به بیماری‌هایی مانند اضطراب، اختلال وسواس فکری-عملی و اختلال کم‌توجهی – بیش‌فعالی در مقایسه با فعالیت تتا در افراد دارای مغز سالم متفاوت است.

یافته‌های این مطالعه که در مجله “Biological Psychiatry” منتشر شد، نشان می‌دهد که اختلالاتی مانند اضطراب، اختلال وسواس فکری-عملی و اختلال کم‌توجهی – بیش‌فعالی به شدت با امواج مغزی مرتبط هستند.

محققان گفتند با بررسی بیشتر نوسانات فعالیت تتا می‌توان به بهبود و ارتقا روش‌های تشخیصی و اثربخشی برخی درمان‌ها مانند رفتاردرمانی شناختی امیدوار بود.

درمان رفتاری-شناختی Cognitive Behavioral Therapy) که به اختصار CBT نیز یاد می‌شود

یک رویکرد روان‌درمانی است که احساسات ناکارآمد و رفتارها، فرایندها و مضامین شناختی ناسازگارانه را از طریق شماری از روش‌های سیستماتیک، صریح و هدفمند نشانه می‌گیرد.

نوسانات محدوده فرکانس تتا به طور فزاینده‌ای با کنترل رفتاری و شناختی مرتبط است و  اختلال در این نوسانات به طیف وسیعی از بیماری‌های روانپزشکی مرتبط است.

دکتر “گرین مک‌لافلین” (Grainne McLoughlin) نویسنده ارشد مطالعه گفت:

تحلیل این امواج مغزی نشان می‌دهد که برخی از مغزها ممکن است به گونه‌ای برنامه‌ریزی شده باشند که کمتر از حد مطلوب به محیط پاسخ دهند/واکنش نشان دهند.

بهبود ثبات و تعادل این سیگنال‌ها در مغز ممکن است نخستین گام مهم در بهبود اثربخشی درمان‌هایی مانند رفتاردرمانی شناختی باشد.

تحقیقات ما نشان داد که عدم ثبات و تعادل در نوسانات تتا، فرایند پردازش اطلاعات جدید و کنترل رفتاری را دشوار می‌سازد.

نتایج این مطالعه می‌تواند به پزشکان کمک کند تا توجه بیشتری به نحوه واکنش مغز در موقعیت‌های مختلف داشته باشند تا بتوانند درمان‌هایی مانند رفتاردرمانی شناختی را به طور موثرتری انجام دهند.